Што Сонца з альфы Цэнтаўра выглядае яркай зоркай у Касіяпеі, я чытаў шмат разоў, у Вікіпедыі і ў Sky & Telescope. Сам я гэтага ні разу не лічыў і не ведаў, што пры гэтым адбываецца з астатнім небам. Ці пазнаецца яно з адлегласці 4,2 светлавога года, ці гэта іншае неба, у якім трапляюцца знаёмыя зоркі? Мне хацелася мець малюнак усяго неба з Праксімы Цэнтаўра па каталогу і каб за ім стаялі лікі.
У Gaia не знайшлося яркіх зорак
На двары 2026 год і ўсё пра зоркі я спачатку бяру з Gaia, таму план быў просты: Gaia DR3 для ўсяго. Лічыў на Python 3.12.3 з astropy 8.0.1 і astroquery 0.4.11. З самой Праксімай там усё добра: паралакс 768,0665 мс дугі (мілісекунды дугі) з памылкай 0,05, гэта значыць 1,302 парсека ад Сонца.
Потым я праверыў зоркі, якія для гэтага малюнка важнейшыя за ўсё, блізкія і яркія. У Hipparcos 47 зорак бліжэй за 10 парсекаў і 6-й велічыні або ярчэйшых. У Gaia DR3 паралакс ёсць у 38 з іх. Сярод 9 адсутных 7 самых яркіх: Сірыус, альфа Цэнтаўра A, Вега, Працыён, Альтаір, Фамальгаўт і альфа Цэнтаўра B. Для 6 з іх у радыусе 10 вуглавых секунд у Gaia няма наогул ніводнай крыніцы. Побач з Сірыусам адна ёсць, G = 8,5 і паралакс 374 мс дугі, але гэта Сірыус B, белы карлік. Самыя яркія зоркі засвечваюць дэтэктары Gaia. У прынцыпе я гэта ведаў, але не чакаў, што дзірка прыпадзе якраз на тыя зоркі, што мне патрэбныя.
Таму неба ўзятае з Hipparcos, новая рэдукцыя van Leeuwen (2007), 117 955 зорак на эпоху 1991,25. Gaia дае адлегласць да Праксімы. Для альфы Цэнтаўра A і B я ўзяў паралакс 747,17 мс дугі з працы Kervella з суаўтарамі (2016), атрыманы падгонкай арбіты пары. Сам метад кароткі. Кожная зорка гэта кропка ў прасторы і я пераношу назіральніка на Праксіму. Потым бяру новы кірунак і папраўляю бляск на новую адлегласць.
Куды першы прагон паставіў альфу Цэнтаўра B
У першым прагоне ва ўсіх зорак, разам з A і B, былі паралаксы з Hipparcos. B апынулася ў Драконе, за 70 градусаў ад A. Пару з арбітай каля 23 а.а. раскідала па небе.
Прычына ў каталогу. Hipparcos дае A 754,81 мс дугі, а B 796,92 ± 25,9. У адлегласцях гэта 14 400 а.а. паміж імі ўздоўж праменя зроку, пры тым што ад Праксімы да A каля 12 800 а.а. Таму з Праксімы гэтыя 2 каталожныя кропкі трапляюць у розныя часткі неба. Спачатку я падумаў, што ў мяне памылка ў знаку ў вектарах і толькі потым паглядзеў на памылкі паралаксаў. Справа была не ў кодзе. Адна толькі памылка B гэта каля 8 400 а.а. па адлегласці, таго ж парадку, што і адлегласць ад Праксімы да яе. З агульным паралаксам для пары яны стаяць за некалькі вуглавых хвілін адна ад адной, з бляскам −6,7 і −5,3.
Сонца дзявятае па бляску
Сонца там, дзе пра яго ўсе пішуць. Яго кірунак з Праксімы дакладна процілеглы кірунку на Праксіму ад нас, таму яно стаіць на прамым узыходжанні 37,4 градуса, схіленні +62,7, у Касіяпеі. З 1,302 парсека яго бляск 0,38. Sky & Telescope дае +0,4, гэта сыходзіцца. Ярчэйшых толькі 8 зорак. Акрамя A і B гэта 6 зорак, яркіх і з Зямлі, першым ідзе Сірыус. Ахернар ужо цьмянейшы за Сонца, на 0,03.
У Касіяпеі яно стаіць за 4,1 градуса ад эпсілон Касіяпеі, канца літары W. Форма ацалела: 4 з 5 яе зорак зрушваюцца менш чым на 0,4 градуса, Каф на 1,2. Сонца стаіць адразу за гэтым канцом.
Большая частка неба амаль не рухаецца
Цяпер пытанне, якое мяне насамрэч цікавіла. У Hipparcos 5 039 зорак 6-й велічыні і ярчэйшых, без A і B. Медыянны зрух на небе 0,50 градуса, прыкладна шырыня Месяца. 2 529 зорак зрушваюцца менш, 66 больш чым на 5 градусаў. Бляск таксама амаль не мяняецца: больш чым на 0,1 велічыні ён мяняецца толькі ў 122 зорак.
Усё гэта магло аказацца шумам ад памылак паралаксаў, таму я прагнаў Монтэ-Карла, 2 000 розыгрышаў па памылках кожнага паралакса. У 95% розыгрышаў медыянны зрух застаецца паміж 1 780 і 1 806 вуглавымі секундамі.
Усе вялікія зрухі ў блізкіх зорак. Сірыус адыходзіць на 26,9 градуса, з Вялікага Пса ў Арыён. З бляскам −1,26 ён па-ранейшаму самая яркая зорка пасля A і B. Працыён адыходзіць на 18,9 градуса ў Блізняты, Альтаір на 14,0 градуса ў Стралу. 226 зорак пераходзяць у іншае сузор’е. Большасць з іх адыходзіць недалёка. Медыянны зрух сярод іх 1,2 градуса.
Тут я спатыкнуўся другі раз. У Вікіпедыі напісана, што з альфы Цэнтаўра Сірыус стаіць менш чым за градус ад Бетэльгейзэ. У мяне выйшла 1,8 градуса. Вікіпедыя лічыць ад A і B, а я ад Праксімы, таму я паўтарыў праекцыю з A і атрымаў 1,3 градуса. 12 800 а.а. паміж Праксімай і A мяняюць адлегласць паміж Сірыусам і Бетэльгейзэ на паўградуса, але і з A у мяне не выходзіць “менш за градус”. Адкуль гэты лік, я не знайшоў.
Слабыя зоркі, якія ў Gaia якраз ёсць, карціны не мяняюць. З яе 315 крыніц бліжэй за 10 парсекаў ніводная не становіцца адтуль бачнай вокам. Найбольш бляск расце на 0,7 велічыні, у зоркі G = 14.
Чаго я не правяраў
Усе становішчы дадзеныя на 1991,25 і зоркі з таго часу зрушыліся, Праксіма прыкладна на 2,3 вуглавой хвіліны, ніводны лік тут ад гэтага не мяняецца. Бляск гэта велічыня V з Hipparcos з папраўкай толькі на адлегласць, без уліку паглынання, якое на такіх адлегласцях не мае значэння. Пераменныя зоркі застаюцца з каталожным значэннем. Мяжа 6,0 гэта ўмоўнасць: 60 зорак становяцца слабейшымі за яе, 28 ярчэйшымі, усе яны не далей за 0,21 велічыні ад яе. Найменш дакладны лік тут гэта кірунак на A з Праксімы. З памылкай паралакса 0,61 мс дугі ён вагаецца ў межах 1,8 градуса ў 95% розыгрышаў Монтэ-Карла. І я лічыў неба з зоркі, а не з яе планеты, для гэтага малюнка гэта адно і тое ж.